دو دولت خوارزمشاهیان و سلغریان (اتابکان فارس) که از خوارزم و فارس برخاسته اند، علیرغم بعد جغرافیایی از اوایل قرن هفتم با یکدیگر سروکار یافته اند، دلیل آن نیز تعارض منافع آن ها در نواحی مرکزی و غربی ایران بود که هر دو دولت بدان نواحی نظر داشتند. هر چند در ابتدا این تعارض به تضاد نظامی میان آنها منجر شد و سپس حملات مغول نیز دولت خوارزمشاهیان را به خود مشغول داشت، اما سرانجام پیوند خانوادگی، سلغریان و خوارزمشاهیان را در کنار یکدیگر قرار داد. به همین جهت در دهه 620 هـ.ق. یعنی روزگار فرمانروایی سلطان جلال الدین خوارزمشاه، سلغریان مهمترین متحد خوارزمشاهیان در برابر مغولان بودند. حتی چند سالی پس از انهدام دولت خوارزمشاهی نیز سلغریان سیاست ضد مغولی آنان را ادامه دادند.

با یورش مغولان، جزایر خلیج فارس اهمیت یافتند. بحرین از مراکز مهم اقتصادی وتجاری بود که مورد توجه قدرتهای آن روز قرار گرفت. اتابک ابوبکر سلغری(623-658)ه. ق، باتصرف جزیره کیش وبا استفاده از ضعف دولت عیونی بحرین(469-636)ه. ق با یورش بحرین را تصاحب کرد. سلغریان نهیاتا زیر فشار قبایل بنی عامر وظهور محمود قلهاتی (641-676)ه. ق وتهدیدهای مغولان، از بحرین عقب نشسته و حکومت آنجا را به سران بنی عامر سپردند(654ق). نوشته پیش رو با استفاده از روش تحقیق توصیفی-تحلیلی ومنابع کتابخانه ای در پی توصیف شیوه فتح بحرین توسط سلغریان ودلایل عقب نشینی آنها از آن سرزمین است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که شبکه ای شامل سطوح مختلف از دلایل، در سطح محلی وقایعی چون رقابت بنی عامر ودر سطح منطقه ای برآمدن ملوک جدید هرموز ودر سطح بین المللی ناامنی بوم وبر ایران بر اثر حملات مغول، عقب نشینی سلغریان از بحرین ضرورت یابد.

فخرالدین ابوبکر بن ابی نصر حوایجی، باربک و وزیر اعظم اتابک ابوبکر بن سعد بن زنگی، از شخصیت های مهمّ سیاسی، نظامی و فرهنگی در قلمرو وسیع فارس در نیمۀ نخست سدۀ هفتم هجری است که بخشی از حیات سعدی با دوران اقتدار او همزمان شده است. سعدی او را در دیباجۀ گلستان ستوده و نامش را ماندگار کرده و در دو موضع کمتربررسی شده از کلیات خویش باز خطاب به او اشعاری دارد. این دو موضع البتّه همیشه محلّ شک و تأمّل بوده و اینک بر اساس اسناد موثّق و کهن می توان با قطعیّت دربارۀ آن ها سخن گفت. آنچه پیش از این علّامه قزوینی را دربارۀ یکی از این اشعار به تردید افکنده، در واقع مرثیۀ کوتاهی است که در آن یک تناقض تاریخی دربارۀ حیات وزیر و حاکم سلغری یافت می شود و پیش از این مشخّص نبود که این مرثیه برای درگذشت فخرالدین است یا فرد دیگری جز او؛ و اینک می توان به این یقین رسید که سعدی آن مرثیه را به مناسبت درگذشت فرزند این وزیر، و نه خود او، سروده است. در بخش دیگری از مقالۀ حاضر اطّلاعات مهمّ تاریخی دربارۀ این وزیر گردآوری و عرضه شده که قسمتی از این اطّلاعات از دل منابع تاریخی استخراج گردیده و برخی نیز از دواوین شعرا برداشت شده است.

قاضی ابوبکر باقلانی (د 403 ق در بغداد) سهم به سزایی در شکل گیری کلام اشاعره داشت. او نه تنها در علم کلام، بلکه در اصول فقه و علوم قرآن نیز صاحب تالیف و نظر بود. در این مقاله ما فقط از زاویه علم کلام به او نگریسته و اندیشه های کلامی وی را بررسی کرده ایم. دستگاه کلامی باقلانی با طور کلی همچون یک سازه هندسی طراحی شده است. به عبارت دیگر مسائلی را که او طرح می کند دارای ترتیب منطقی و استنتاجی است و قضایای قبلی پایه و مایه قضایای بعدی و قضایای بعدی نتیجه و زائیده علوم و تقسیم آن به علوم بدیهی و نظری آغاز می کند و با نشان دادن انواع دانش های بدیهی و نظری راه را برای طرح مسائل بعدی هموار می سازد. بدین سان وقتی شناسایی عقلانی معتبر دانسته شد، باقلانی با این ابزار به مطالعه طبیعت می پردازد و اجسام را ساختمان هایی می بیند که اتمهای متناهی، مصالح این ساختمانند. افزون بر اتمها (= جوهرها) و اجسام، باقلانی پدیده های دیگری را نیز در این عالم مشاهده می کند که عمرشان تنها یک لحظه است و عرض نام گرفته اند. اگر ما این عرضها را پایدار می بینیم از آن جهت است که خداوند لحظه به لحظه آنها را می آفریند. از اینجاست که وی قاعده علیت را مردود می انگارد. به هر حال باقلانی پس از اثبات حادث بودن اجسام و اعراض، به اثبات صانع برای عالم می پردازد و از این رهگذر عقاید همه گروه هایی را که پدیده های علام را به کس یا کسانی جز خدا نسبت می دهند، رد می کند. او پس از اثبات یکتایی صانع، به بحث صفات خدا می رسد. عقیده او درباره نحوه اتصاف صفات به ذات این است که خدا از رهگذر معانی قدیم و ثابت به این صفات متصف شده و این معانی زاید بر ذات است، اگر چه غیر از ذات هم نیست.

انقلاب مشروطه آغازگر تحولات نوین سیاسی-اجتماعی گسترده ای در تاریخ معاصر ایران به شمار می آید. در فرایند این انقلاب-همانند دیگر انقلاب های بزرگ جهان-روی دادهای گوناگون سیاسی-اجتماعی به وقوع پیوسته است که تحلیل و بررسی هر یک از آن ها نیاز به مطالعه و تامل بسیار دارد. از جمله این روی دادها که باید به تلخی از آن یاد کرد، واقعه پارک اتابک است (1328 هـ. ق.). این روی داد، که حدود سیزده ماه پس از فتح تهران و در پی قتل سید عبداله بهبهانی و تحت عنوان خلع سلاح مجاهدان اتفاق افتاد، سرانجام، به کشته و مجروح شدن تنی چند از مجاهدان و تیر خوردن پای ستارخان و خلع سلاح بخشی از مجاهدان انجامید. از آن جایی که بررسی این روی داد مهم نیاز به مطالعه عمیق درباره اوضاع سیاسی ایران پس از فتح تهران دارد، مقاله حاضر می کوشد ضمن بررسی اوضاع سیاسی ایران در ماه های نخست پس از فتح تهران و معرفی جناح های گوناگون سیاسی-که از عوامل اصلی تضادها و تنش های دوره موردنظر بوده اند-زمینه های پیدایش این روی داد را مورد ارزیابی قرار دهد.

یکی از مهم ترین پیامدهای یورش و استیلای مغولان بر ایران در قرن هفتم هجری (13م) نوسانات شدید جمعیتی در ایالت های مختلف بود. در این میان شیراز به عنوان مرکز ایالت پارس در زیر فرمان اتابکان فارس، علی رغم نبود وحدت سیاسی و تفرقۀ داخلی توانست از یورش وایرنگر مغول و تبعات ناشی از آن در امان بماند. این مقاله بر آن است تا ساختار جمعیتی و عوامل تأثیرگذار بر رشد و کاهش جمعیت شیراز را به روش توصیفی تحلیلی و براساس اطلاعات کتابخانه ای و میدانی (گورستان ها) بررسی کند. یافته های این بررسی نشان می دهد که شیراز تا روزگار اتابک ابوبکر به دلیل هجوم مهاجران از شهرهای بزرگ آسیب دیده از حملات مغولان و امنیت داخلی شاهد افزایش جمعیت بود. اما جنگ ها و ناامنی ها پس از اتابک ابوبکر رخ داد. حملات نکودریان (677 و 680 ق)، قحطی (680ق) و بیماری های واگیردار ( 698 ق) و. . . از میزان جمعیت شیراز کاست و جمعیت سیر نزولی گرفت اما در زمان ابواسحاق اینجو (752-725). ابن بطوطه شیراز را پرجمعیت و پررونق یافت.

کتاب اعجاز القرآن باقلانی در میان مسلمانان ازجایگاه والایی برخوردار شد، چنانکه درموضوع خود مدتها مرجع بلا منازع بوده است. طرح و بررسی موضوعات متنوع علوم قرآنی در این کتاب حاکی از جامعیت علمی مولف آن است. او ضمن نقد اشعار شعرای بزرگ عرب به منظور اثبات اعجاز قرآن، جنبه های بلاغی و کلامی اعجاز را بیان داشته است؛ که در همین راستا به برخی از سرقات او نیز اشاره می شود.

در بحبوحه ی حملات مغول به خراسان بسیاری از آبادی های آن ویران گردید. پس از تسلط مغولان بر خراسان در تحت حمایت و تشویق خاندان های دیوان سالار خراسانی از جمله خاندان جوینی و فریومدی بسیاری از این ویرانی ها بازسازی شد. نتیجه ی این بازسازی ها ظهور شهرهایی نو با هویت جدید در عرصه ی خراسان از جمله در ولایت باخرز بود. بنابراین بررسی این تحول و دگرگونی که در حیات اجتماعی خراسان در ولایت باخرز روی داد و نیز زندگی نامه زین الدین ابوبکر تایبادی که در بستر جغرافیایی و تاریخی چنین تحول و دگرگونی ظهور نمود با روش توصیفی و تحلیلی و با تاکید بر منابع اصلی و فرهنگ شفاهی خراسان هدف اصلی این پژوهش می باشد. پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این سوالات است: هویتی به نام تایباد چگونه در عرصه ی جغرافیایی باخرز خراسان شکل گرفت؟ مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی چه نقشی در حیات اجتماعی و سیاسی خراسان در عهد ایلخانان و فترت بین آن ها و تیموریان داشته است؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که شهر تایباد بر روی ویرانه های آبادی «توی» در ولایت باخرز در عهد مغول و ایلخانی ایجاد شد و در مقابل توی خراب به توی آباد و به تدریج تایباد و تایباد مسمی گردید. زین الدین ابوبکر تایبادی از جمله نخبگانی علمی و عرفانی خراسان بود که نقش مهمی در حیات اجتماعی باخرز و به تبع آن خراسان در عرصه سیاست و فرهنگ ایفا نمود. در اندیشه ی سیاسی و سیرت عملی تایبادی امر به معروف و نهی از منکر و توصیه به عدالت نقش محوری داشت که در قالب نصیحت ملوک و امرا نمود یافته است. وی حلقه ی اتصال و وحدت تمامی جریانات مذهبی و صوفیه ی خراسان در زمانه اش بوده است.

اخوینی را می توان در زمره پزشکان بزرگ و معتبر ایرانی در حدود سده چهارم هجری به بعد دانست که آثار و تجربیات پزشکی وی، به عنوان ماخذی مستند و قابل قبول در اکثر ادوار تاریخ طب، مطرح بوده است. متاسفانه، در بین کتب پیشینیان آگاهی دقیقی از زندگی و آثار وی به دست نمی آید و آن چه در این باره می دانیم تنها بر مبنای گفته های خود او و نیز شواهد و قرائنی است که از اثر معروفش «هدایه المتعلمین فی الطب» دریافته ایم. او شاگرد ابوالقاسم مقانعی، از شاگردان محمد بن زکریای رازی، بوده است. محدوده زمانی زندگی وی در قرن چهارم هجری و وفات وی در اواسط نیمه دوم همین قرن بوده است.آثار وی و به ویژه کتاب «هدایه المتعلمین فی الطب» در کنار آثار پزشکی ایران، به عنوان متنی مهم و قابل اعتنا شناخته شده است. این کتاب از چند لحاظ حائز اهمیت فراوان است: نخست از آن جهت که کتاب هدایه المتعلمین، کهن ترین اثر پزشکی به زبان فارسی است که به دست ما رسیده است، دوم از جهت نکات بسیار مهم زبان شناختی و ادبی، سوم از لحاظ پزشکی و علمی که به این کتاب در حیطه طب سنتی اهمیتی دوچندان می بخشد و اهمیت چهارم از لحاظ شناخت بسیاری از اسامی داروها، مفردات و مرکبات طب سنتی و اشخاص مهم و مورد اعتنای تاریخ پزشکی ایران می باشد.